Tel(li) Şırak ve Koraz Telleme

" />

  Unsurun Adı: Tel(li) Şırak ve Koraz Telleme

  Unsurun Bilinen Diğer Adları: ---

  Unsuru Uygulayan Grup, Topluluk ve Kişiler: Eskişehir’e yerleşen Kırım Ve Balkan göçmenleri ( Kıpçak Türkleri, Tatarlar)

Kırım Türklerinin  göç hikayesi Osmanlı Devletinin son dönemlerine, 19. yüzyılın sonunda gerçekleşen Osmanlı–Rus savaşlarına uzanır. Uzun bir dönemi kapsayan savaşın etkisiyle Kırım’dan, Balkanlar’dan ve Kafkasya’dan göç etmek durumunda kalan halkın büyük çoğunluğu Osmanlı hükümetinin desteği ile Anadolu topraklarına yerleştiler. Göç edenlerin bazıları Balkan toprakları üzerinden bazıları da gemi yolu ile Osmanlı topraklarına göç ettiler. Genellikle Trakya ve Bursa, Ankara, Eskişehir illerine yoğun olarak yerleştirilmişlerdir.

Eskişehir ilinde  Kırım göçmenlerinin kurduğu ilk köylerden Seyitgazi ilçesine bağlı Aksaklı ile Çifteler ilçesine bağlı Ilıcabaşı köylerinin mazisi 1858-1860 yıllarına kadar uzanır. Bu tarihten sonra da devam eden göçlerle Eskişehir’e  gelip yerleşen Kırım  Türkleri 33  köyün ve belli başlı bazı mahallelerin de kurucusu olmuşlardır. Işıklar Mahallesi, Ömerağa Mahallesi, Mamure Mahallesi, Hacıseyit Mahallesi, Şeker Mahallesi, İhsaniye Mahallesi ve Kırım Caddesi Kırım göçmenlerinin yerleştirildikleri alanlardır.

 

  Unsurun Kısa Tanımı: Eskişehir’e Kırım ve  Balkanlar’dan göçen Kıpçak Türklerinin  düğünlerinde , erkek tarafında düğünün başlaması esnasında yapılan gelenektir.

Tel Şırak Telleme: Erkek tarafına genç yeni evli erkekler ( kırcımanlar -35-45 yaş arası erkekler) davet edilir. Çeşitli ikramlar eğlence esnasında “Tel Şırağı”    hazırlamaya başlarlar.  Yarım turp veya  kavunu terazi şeklinde  sopanın iki ucuna hareket edecek şekilde iplerle bağlanır. Üzeri renkli elişi kağıtları ile süslenir.  Sabaha karşı süslenen şırak düğün evinde diğer misafirlere gösterilerek eğlenti yapılır. Sabah tellenen şırak bir genç ve bir erkek çocuğu ile hediyeler eşliğinde kız tarafına gönderilerek düğünün başladığı ilan edilir. Şırağın anlamı ışıktır. Tellenen şırakta evin ışığı olan kadını temsil eder.

 

Koraz (Horoz) Telleme: Şırağın gönderildiği sabah erkek tarafının genç kızları düğün evine kahve dövmeğe çağırılır. Düğün başlar. Genç kızlar sembolik olan horozun gövdesini kağıt ya da kumaşlarla oluştururlar. Horoz başı yapımında  bazen kesik horoz başı, kazığa çakılmış bir elma ve ağzına yerleştirilen sigara bazen de kağıttan yapılmaktadır. Gövde her renkten kıvrılarak kesilen elişi kağıtlarının kat kat toplu iğnelerle tutturulmasıyla oluşturulur. Tellenen horoz büyük bir tepsinin ortasına yerleştirilir ve etrafı kuruyemiş ve bozuk paralarla doldurulur. Tepsinin kıyıları renkli şifonlarla tutturulur. Horoz tellemeyi tamamlayan kızlar düğün evinin bahçesinde tepsiyi elden ele dolaştırıp eğlenirler. Horoz telleyen kızlara katlama ve paklava ikram edilir.

 

  Unsurun  Coğrafi Dağılımı:

Eskişehir ilinde merkezde ancak özel günlerde( Tepreş Şenlikleri)  ve derneklerin toplantılarında yapılmaktadır. Köylerde bu gelenek bilinmesine rağmen gittikçe  düğünlerde uygulayan sayısı azalmıştır. Bunun sebebi, düğünlerin eskisi gibi 3 gün sürmemesi ve köylerde ikamet edenlerin sayılarının azalmış olmasıdır.  Sivrihisar ilçesine bağlı Ortaklar köyünde düğünlerde halen yapılmaktadır.

 

                  Unsurun Korunmasına yönelik olarak koruma önlemleri:

 Kırım ve Balkan Türkleri Dernekleri tarafından bu gelenek, yapılan etkinlikler de  (Tepreş Şenlikleri gibi) gösteri olarak gelecek kuşaklara aktarılmalıdır.

 

  Konu ile ilgili ilde bulunan kurum/kuruluşlar (üniversitelerin ilgili bölümleri, 

araştırma merkezi, enstitü, sivil toplum kuruluşları):

Eskişehir Kırım Derneği,

Eskişehir Kırım Halkbilim Araştırma Gençlik ve Spor Kulübü Derneği,

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Halkbilim Araştırma ve Uygulama Merkezi,

Anadolu Üniversitesi Halkbilim Araştırmaları Merkezi,

Eskişehir Kız Teknik Olgunlaşma Enstitüsü Araştırma Bölümü.

 

  Unsur ile ilgili bugüne kadar ilde yapılmış faaliyetler: Kırım Dernekleri Tepreş Şenliklerinde ve özel günlerde sık olmamakla birlikte gelenekle ilgili sembolik çalışmalarda bulunmaktadır. Olgunlaşma Enstitüsü Araştırma Bölümünde de araştırması yapılmıştır.

 

  Unsur ile ilgili elde bulunan yayınların listesi:

 

ÖNDER (AKTAŞ) ,Ayşe "Koraz Telleme ve Telli Şırak" KIRIM DERGİSİ, sayı 4, yıl 1, temmuz-ağustos-eylül l993,shf. 26

ÖNDER (AKTAŞ) ,Ayşe "Kırım Türklerinde Doğum ve Ölüm Gelenekleri", KIRIM DERGİSİ, sayı, 4, yıl 1, temmuz-ağustos-eylül l993, shf, 24-25 

ÖNDER (AKTAŞ) ,Ayşe "Kırım Türklerinde Akraba Evliliği", KIRIM DERGİSİ, sayı 10, yıl 3, ocak-şubat-mart l995, shf. 20-21 

 

            KIRIMLI ,Hakan, “Kırım Tatarları Milli Kimlik ve Milli Hareketler  (1905-   

             1916)”,1996

             KARTAL , Prof.Dr. Bilhan , “ Eskişehir’ de Bir Hemşeri Derneği: Kırım Derneği    

             Göç Üzerine”

             AKPINARLI, H. Feriha Kırım el sanatlarının dünü ve bugünü, VIII, 328 s. : resim.

             SAYDAM, Abdullah,Kırım ve Kafkas göçleriVII, 235 s.

             GENCE, Canan (1997). "Kırım Türk El İşlemeleri" Mozaik, Sayı:23, s.58-60,     

             İstanbul.

            KIRIMTAYLI , Dilara, “Kırım Kadınlarında  Kıyafet” Kırım Dergisi  Temmuz- 

            Ağustos -Eylül  1997.

            DELİDUMAN, Canan (1998). "Geleneksel Kırım Türk   

            Kıyafetleri" Kozalak, Orman Bakanlığı Yayınları, Sayı:6, s.6.

            CRİMEAN TATARS. Vcd

            ASANOVA , FATİME, Qırımtatar Dekorativ- Ameliy Sanat (XIX-XX ASIR) 2001.

Türkyılmaz, Fatma   
Kırım-Tatar-Başkurt Türkçelerinde isim
Ankara,    1999

 

Ülküsal, Müstecib   
Dobruca'daki Kırım Türklerinde atasözleri ve deyimler
Türk Dil Kurumu    Ankara    1970

 

Taymas, Abdullah Battal   
Kazan Türkçesinde atasözleri ve deyimler :açıklamalar-düşünceler-sözlü
Türk Dil Kurumu    Ankara    1968

 

Akçokraklı, Osman   
Kırım'da Tatar damgaları
Kırım Dergisi    Ankara    1996

 

 

Gökbilgin, M. Tayyib   
Rumeli'de Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan
İstanbul Üniversitesi Edebiyat   İstanbul    1957

 

Vasary, Istvan.    0521837561
Cumans and Tatars :Oriental military in the pre-Ottoman Balkans, 1185-
Cambridge University Press    Cambridge ;New    2005

 

Erkan, Süleyman   
Kırım ve Kafkasya göçleri :1878-1908 : Tatarlar, Çerkezler, Abhazlar,
KTÜ    Trabzon    1996

 

Aydıngün, Ayşegül.   
Kırım Tatarlarının vatana dönüşü :kimlik ve kültürel canlanma
Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı  Ankara    2004

Kırımlı, Hakan   
Kırım tatarlarında milli kimlik ve milli hareketler :1905-1916
Türk Tarih Kurumu    Ankara    1996

 

Hatif, Osman Kemal   
Gökbayrak altında milli faaliyet :1917 Kırım Tatar milli istiklâl hare
Kırım Türkleri Kültür ve Yardı   Ankara    1998

 

Hablemitoğlu, Necip   
Kırım'da Türk soykırımı
IQ Kültür Sanat Yayıncılık    İstanbul    2003

 

Deliömeroğlu, Yakup   

Tatarlar ve Tataristan
Mavi Ofset    Ankara    1997

Akca, Göksel   
Tılsımlı ekiyetler (sihirli hikayeler) metni üzerinde Tatar Türkçesini
 Ankara,    2000

 

Ertane-Baydar, Arzu Sema   
Eskişehir ve yöresi Kırım Tatar ağzı
   Ankara,    1999

 

Yüksel, Zülal   
Polatlı kerç ve çongar tatar ağızları
Ankara,    1985

 

Kaynak Kişiler:

Sebila Erten ,

Aysel Köse,

Fatma Esengül ,

Suzan Baykal (Surlu)

Meliha ÖZKIRIM 

                               

Somut Olmayan Kültür Envanteri